“Sa thải mềm”: Xu hướng hay sự tàn nhẫn của thị trường?

Với những quy định “ngầm” doanh nghiệp sẽ hạn chế tuyển dụng nhân công trên 35 tuổi, hoặc sa thải họ, từ đó đẩy gánh nặng an sinh ra xã hội. Ảnh minh họa.

Xu hướng thị trường

Trong bối cảnh kinh tế thị trường, cạnh tranh mạnh mẽ, nhiều doanh nghiệp đang sa thải lao động trên 35 tuổi tiềm ẩn nhiều mối lo về an sinh xã hội.

Theo các chuyên gia, bằng nhiều cách khác nhau doanh nghiệp sẽ buộc NLĐ lớn tuổi phải nghỉ việc, và đây được gọi là “sa thải mềm” tức là loại trừ lao động không gia tăng được năng suất, giảm được chi phí lương, các loại bảo hiểm. Như vậy lợi ích của doanh nghiệp được đảm bảo nhưng gánh nặng an sinh lại đẩy sang cho xã hội.

Cũng có nguyên nhân là do có những doanh nghiệp thay đổi hệ thống máy móc, công nghệ sản xuất để tiết giảm chi phí, với những công nghệ cao sẽ vừa giúp nâng cao năng suất vừa cắt giảm được lao động. Hơn nữa, những lao động nào không bắt kịp được công nghệ, không áp dụng được kỹ thuật mới cũng sẽ bị đào thải. Nguyên nhân này cũng có nhưng chỉ là số ít.

Theo khảo sát của Tổng Liên đoàn lao động Việt Nam, một số nơi có tới 80% phụ nữ trên 35 tuổi làm việc trong các khu công nghiệp bị buộc phải nghỉ việc hoặc tự bỏ việc với lý do chính là do cơ cấu lại sản xuất, hoặc tự nghỉ do không chịu được điều kiện làm việc khắc nghiệt. Cũng theo kết quả khảo sát này, sau khi bị sa thải, đa phần người lao động làm công việc tự do, buôn bán, công việc nội trợ gia đình, làm ruộng và bán hàng rong. Đặc biệt, đối với lao động nữ, tập trung phần lớn (82,6%) là bán hàng rong và bán nước, 12,1% làm công việc tự do…

Từ những số liệu trên các chuyên gia trong lĩnh vực lao động nhận định rằng, đây là vấn đề nghiêm trọng, nếu không giải quyết tốt, sẽ ảnh hưởng không nhỏ đến thị trường lao động cũng như các vấn đề an sinh xã hội.

Nói về vấn đề này, có ý kiến cho rằng đây là hành động “vắt chanh bỏ vỏ” của doanh nghiệp, không hợp lý, tuy nhiên nhìn nhận ở góc độ khác, ông Phạm Minh Huân, nguyên Thứ trưởng Bộ Lao động – Thương binh và xã hội cho rằng đây là xu hướng tất yếu trong nền kinh tế thị trường: “Để đảm bảo năng suất lao động trong sản xuất, các doanh nghiệp buộc phải thường xuyên đánh giá lại lao động, lựa chọn lao động nào ở lại, lao động nào phải đưa ra”. Do đó ở một độ tuổi khi độ nhạy bén, khả năng bắt kịp khoa học công nghệ của người lao động giảm sút quá nhiều, buộc các doanh nghiệp sẽ phải tìm cách sa thải để tuyển những lao động mới.

Hơn nữa,Việt Nam đang dần bước vào cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, tự động hóa, máy móc sẽ dần thay thế sức lao động của con người, do đó quá trình sa thải những lao động có năng suất lao động kém hơn sẽ càng diễn ra mạnh mẽ.

Theo bà Vũ Thị Thanh Liễu, Phó Giám đốc Trung tâm dịch vụ việc làm Hà Nội, độ tuổi lĩnh bảo hiểm thất nghiệp từ 25-40 tuổi tại trung tâm trong năm qua chiếm hơn 80%.

Số liệu từ Bảo hiểm xã hội Việt Nam cũng chỉ ra rằng trong tháng 5/2018, toàn ngành Bảo hiểm xã hội (BHXH) đã giải quyết cho 85.117 người hưởng trợ cấp 1 lần. Lũy kế 5 tháng đầu năm, cả nước ghi nhận có 296.916 người hưởng trợ cấp 1 lần.

Ông Lê Đình Quảng, Phó ban Quan hệ lao động (Tổng LĐLĐ Việt Nam) cho rằng, việc lao động nghỉ việc, nhận BHXH 1 lần là thực trạng đáng báo động, rất đáng lo ngại trong việc đảm bảo quyền lợi và chính sách an sinh xã hội lâu dài cho người lao động.

Cũng theo ông Quảng, nguyên nhân khiến lao động nhận BHXH thất nghiệp gia tăng do bị mất việc, trong đó có nhiều người phải nghỉ việc ở độ tuổi 35-40 tuổi.

Lối đi nào cho người lao động?

Các chuyên gia lao động nhận định, vòng tròn “tuyển dụng – sa thải – tuyển dụng” sẽ liên tục diễn ra. Đây là cách thức để doanh nghiệp có thể nắm trong tay đội ngũ “lao động vàng”, tránh được các chi phí bảo hiểm xã hội, thất nghiệp và chi phí tăng lương. Vòng tuần hoàn này sẽ vẫn tồn tại khi mà các cơ quan chức năng không có biện pháp siết chặt doanh nghiệp.

Trong khi chờ các cơ quan chức năng tìm giải pháp khắc phục, không còn cách nào khác là người lao động phải “tự cứu mình”. Để đáp ứng đòi hỏi khắt khe của doanh nghiệp, người lao động phải tự hoàn thiện bản thân, tự học hỏi, học nghề thuần thục để chứng minh năng lực đặc biệt là kinh nghiệm được tích lũy trong quá trình làm việc. Mặt khác, người lao động phải tìm hiểu Luật Lao động để khi ký hợp đồng lao động với doanh nghiệp không bị “bẫy”.

Trao đổi về vấn đề này, ông Nguyễn Đình Thắng, Phó Chủ tịch Công đoàn các Khu công nghiệp – chế xuất Hà Nội nói: “Hiện có 126.912 lao động hoạt động tại 277 công đoàn cơ sở. Thực tế, người lao động trên 35 tuổi rất khó xin việc bởi doanh nghiệp phải trả lương, đóng bảo hiểm xã hội, thất nghiệp… ở mức cao. Trong khi đó, doanh nghiệp sử dụng lao động trẻ có chi phí rẻ và Jili999 Game bài nhiều người chơi nhất tốt hơn.

Vì vậy, để bảo vệ người lao động, Công đoàn các Khu công nghiệp – chế xuất Hà Nội đề nghị sửa đổi bổ sung một số điều trong Luật Lao động năm 2012 để doanh nghiệp không thể “lách” luật, sa thải người lao động độ tuổi trên 35. Đồng thời, công đoàn cơ sở cần đưa nội dung này vào trong thỏa ước lao động tập thể, nhằm xây dựng đội ngũ công nhân lao động có tay nghề, tác phong công nghiệp, bảo đảm việc làm ổn định.

Đại diện Thanh tra Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội thừa nhận, tình trạng doanh nghiệp lợi dụng một số quy định của luật pháp trong việc ký hợp đồng theo thời hạn xác định (12 tháng, 36 tháng) để “né” lao động tuổi trên 35 vẫn diễn ra.

Bộ trưởng Bộ LĐTB&XH cho biết sẽ có nhiều chính sách nhằm đảm bảo quyền lợi người lao động, trong đó sẽ quản lý chặt chẽ hơn các doanh nghiệp trong tuyển dụng và sử dụng lao động.

Tại phiên chất vấn và trả lời chất vấn tại hội trường Quốc hội sáng 5/6, Bộ trưởng Bộ Lao động, thương binh và xã hội Đào Ngọc Dung đã giải đáp một số chất vấn đại biểu Quốc hội quan tâm liên quan đến lĩnh vực lao động, trong đó có việc doanh nghiệp sa thải nhân công trên 35 tuổi. Bộ trưởng Đào Ngọc Dung cho rằng hiện tượng này là có, nhưng không nhiều, đặc biệt là ở các doanh nghiệp FDI không xảy ra tình trạng này. Tuy nhiên, Bộ trưởng cũng nhấn mạnh sẽ thực hiện các giải pháp bảo vệ quyền lợi người lao động. Theo đó Nghị quyết Chính phủ được ban hành đã đồng ý để Bộ Lao động, thương binh và xã hội xây dựng đề án tổ chức đào tạo và đào tạo lại cho công nhân FDI khi họ thất nghiệp. Các chính sách sẽ bao gồm việc hỗ trợ cho doanh nghiệp đào tạo chuyển nghề khi doanh nghiệp thay đổi cơ cấu sản xuất, trong khi người lao động đứng trước nguy cơ không có việc làm và phải thay đổi.

Tuy nhiên, trên thực tế quy định “ngầm” khi tuyển dụng đã và đang làm khó người lao động. Và trước mắt trong khi chờ đợi các chính sách của Nhà nước có hiệu lực, người lao động phải tự tạo cho mình “rào chắn” bằng cách nâng cao tay nghề qua các lớp học nghề, đào tạo ngắn hạn, xây dựng tác phong lao động để bảo đảm việc làm ổn định.

Duy Khánh