Tác phẩm "Cuộc phiêu du của Chép Hồng": Khám phá thế giới thủy sinh - Những câu chuyện thú vị và bài học cuộc sống

Tiến sĩ, luật sư, doanh nhân nổi tiếng, nhà văn mới xuất hiện

Bài viết này đề cập tác phẩm

Cuộc phiêu du của Chép Hồng là tác phẩm kẹp đôi vừa là văn chương vừa là khoa học. Nói cách khác, nó là tác phẩm khoa học về các loài động vật, thực vật thủy sinh (hoặc gắn với thủy sinh) được văn chương hóa văn bản. Rồi từ đó, văn bản một lần nữa được nhân hóa hiện thực tự nhiên theo dạng bán đồng thoại (vì có hình ảnh con người). Nói khác, đây là tác phẩm lưỡng dụng, nó vừa hướng đến trẻ em lớn, vừa hướng đến bạn đọc trưởng thành, trong đó có những người làm khoa học – kinh tế nghiên cứu về động thực - vật trong nghề nông, bảo vệ, khai thác tài nguyên thủy - hải sản ven biển,...

Tác phẩm cũng có dáng dấp truyện hồi ký, vừa hư cấu vừa phi hư cấu. Không gian đặc thù là một quần thể thủy sinh chung sống hài hòa trong một thế giới đa dạng, sôi nổi, muôn sắc màu và âm thanh. Ở đó là vùng hồ ao sông nước, có cá nước ngọt, nước lợ và nước mặn,rừng ngập mặn.

Thời gian của truyện là khoảng nhiều chục năm trước,  gần khớp với tuổi thơ tươi đẹp, giàu khả năng quan sát, học hỏi và trí nhớ bền vững của tác giả. Khi ấy người nông dân còn nuôi bèo hoa dâu để làm phân bón lúa, còn sử dụng giống lúa mộc tuyền (tr 319, 320), còn ăn cơm độn khoai thời bao cấp nghèo túng. Thế giới thủy sinh huy hoàng, tươi đẹp, huyền ảo ấy chủ yếu là hiện thực xưa xa được nhớ lại và bổ sung vào hôm nay.

2. Khám phá thế giới thủy sinh, tiếp cận hình tượng cộng đồng thủy sinh

Nhà văn Phạm Hồng Điệp nhờ nhân vật chính Cá chép Hồng hướng dẫn, đã cùng bạn đọc đi vào thế giới thủy sinh như du ngoạn vào một giấc mơ về một bảo tàng lộng lẫy, thú vị và bất tận. Chúng ta được tiếp xúc với nhiều loài động vật, thực vật... được điểm danh rộng lớn và công phu như trong từ điển. Có những tên gọi có thể một số bạn đọc lần đầu tiên trong đời mới được nghe thấy. Cũng có những tên gọi đã khó tìm ra trên thực tế.

Trước tiên là các loài cá và động vật khác dưới nước. Đó là Cá Lác, Cá Loi Choi, Cá Đậu Định, Cá Nanh, Cá Kìm, Cá Rói, Cá Măng, Cá Dứa, Cá Nóc, Cá Tráp, Cá Hói, Cá Rìa, Cá Sao, Cá Ót, Cá Loi Choi, Cá Bống (Bống Bốp, Bống Tượng, Bống Hoa, Bống Mũm, Bống Trũi), Cá Lành Canh, Cá Đối, Cá Kiếm, Cá Lăng, Cá Hau, Cá Úc, Cá Ngạnh, Cá Trê, Cá Quả, Cá Ngạo, Cá Trạch, Cá Mại (Mại Tịch, Mại Mương, Mại Cờ), Cá Cờ, Cá Mè Hoa, Cá Trạch Chấu, Cá Rói, Cá Chòi (cá chuối con), Cá Chình, Cá Thờn Bơn (gọi tắt cá Bơn), Cá Đối (Đối đầu nhỏ, Đối Mõm, Đối Nhòng), Cá Chép (Chép Đen, Chép Hoa, Chép Hồng, Chép Bẹt), Cá Trắm (Trắm Đen, Trắm Cỏ), Cá Trạch, Cá Vược (còn gọi là Trẽn), Cá Chim, Cá Mè, Cá Sộp, Cá Giếc, Cá Rô ron, Cá Rô-phi, Cá Nheo, Cá Trôi...

Ngoài ra, còn có các loài cùng sống khác trong không gian nước hoặc trên mặt nước. Thí dụ: Tôm (Tôm Gạo, Tôm Càng Xanh, Tôm Sáu Râu, Tôm Đất), Cua (Cua Đồng, Cua Biển, Cua Nước Lợ, Cua Lông, Cua Bấy (cua vừa lột xác), Cua Mẩy (cua béo)... Không thể không nói đến Tép, Ốc Bươu, Lươn, Ếch Nhái, Chẫu Chàng, Liềng Liễng..., Rắn (Rắn Nước, Rắn Lục, Rắn Đẻn, Rắn Cạp Nong, Rắn Cạp Nia)... Rồi Đỉa Trâu, Đỉa Lá Tre, Cáy, Còng, Ngao, Ngán, Sứa, Cùm Cụm... Tiếp theo là nhiều loài phù du, ấu trùng...

Động vật trên mặt nước và trên cao, có các loài chim: Mòng Két, Cò Lửa, Cò Trắng, Le Le, Cuốc Cuốc, Vạc, Bồ Nông, Hải Âu, Chim Én, Chim Cắt, Bói Cá, Vịt Trời, Cú Mèo....

Thêm nữa là Chuồn Chuồn, Châu Chấu, Muồm Muỗm, Niềng Niễng, Cà Cuống, Ong, Dĩn, Muỗi, Lái Đò (con muỗi to), Bọ Ve...

Cây cỏ gồm: bèo tây (lục bình), bèo hoa dâu, tảo, rong, sú, vẹt, cây lậu...

Tất cả các loài động vật, thực vật cộng sinh trong hồ - đầm, nước ngọt, nước lợ và vùng rừng nước mặn sinh hoạt và kiếm ăn như một gia đình lớn, một thế giới riêng, đặc thù, kỳ lạ, vừa hòa hợp vừa cạnh tranh mạnh mẽ mất và được, phù hợp hoàn hảo với quy luật của tự nhiên - tạo hóa. Trong quá trình phiêu du từ hồ đầm nước ngọt sang các hồ đầm khác, Chép Hồng đã gặp hầu hất các loài nêu trên. Mọi ngày mọi đêm đều là những cuộc hội vui và bàn thảo rộn rã của chúng.

3. Hình tượng cá thể Chép Hồng, nhân vật trung tâm nổi trội

Hình ảnh Cá Chép từng là biểu tượng huyền thoại dân gian. Ý tưởng cao đẹp của tác giả được gửi vào tâm khảm Chép Hồng, thể hiện cụ thể ở suy nghĩ, việc làm, cảm xúc, đức tính, khát vọng của “anh ta”. Chàng là một cá thể sinh học trẻ, khỏe, minh mẫn, ham trải nghiệm đời sống và học hỏi, giúp đỡ cộng đồng thủy sinh vươn tới cuộc sống lành mạnh, no đủ, né tránh rủi ro, bất trắc; bản thân Chép Hồng còn nổi danh về “vượt Vũ Môn”.

Chép Hồng tự làm giàu có cho mình kinh nghiệm sống, đồng thời trao đổi kinh nghiệm quí với các cộng đồng thủy sinh. “Anh ta” “biết người, biết ta”, nặng lòng yêu thương đồng loại, hiểu rõ quy luật Jili com nổ hũ, rằng các loài cùng chung sống, ở trường hợp này nuôi nhau, ở trường hợp khác phải chấp nhận làm thức ăn cho kẻ bắt mồi. Cá, Tôm ... sinh ra làm cho Jili com nổ hũ đất nước giàu đẹp, nhưng đồng thời cũng là để cung cấp món ăn cho con người.

Suy nghĩ của tác giả hoàn toàn trùng hợp với suy nghĩ của nhân vật Chép Hồng: “Cuộc sống chung quanh chúng ta luôn luôn đầy rẫy những cạm bẫy vô hình, đòi hỏi mỗi người phải giữ tỉnh táo và thận trọng trong từng lựa chọn (tr. 71)... Hoặc: “Thiên nhiên có quy luật riêng, ai hiểu và tôn trọng quy luật ấy, sẽ biết cách tránh nguy hiểm và tìm được niềm vui sống” (tr. 187). Thêm nữa: “Mỗi cá thể đều có thế giới riêng và cách sống riêng biệt, chỉ khi biết quan sát và tôn trọng lẫn nhau thì chúng ta mới có thể sống trong hòa thuận và vui vẻ” (tr. 176).

Đối với Chép Hồng, “anh ta” luôn luôn trau dồi và thực hiện kỹ năng sống tích cực, thuận với qui luật tự nhiên và quy luật của con người là vấn đề cốt lõi của sự sinh tồn.

 4. Những trang văn tưng bừng và tinh tế

Đây là một tác phẩm văn xuôi vừa có yếu tố khoa học chính xác lại rất có hồn văn - nó uyển chuyển, sinh động, nhiều chi tiết và giàu chất thơ. Nhiều đoạn có thể làm mẫu cho văn tả cảnh trữ tình. Mấy đoạn chọn lọc nêu dưới đây là dẫn chứng.

“Sau gặt lúa, những con Châu Chấu, Muồm Muỗm, rồi Rày Nâu và con Bọ Cánh Cứng hết chỗ bám vào lá lúa trên cánh đồng mênh mông này. Chúng bay rào rào sát mặt nước dưới ánh trăng, Bóng chúng in soi xuống mặt nước, khiến các họ nhà cá thích thú bơi đuổi theo, phi lên đớp lấy những con sinh vật biết bay béo ngậy. Trên trời, chúng bay thành từng đám bụi đen. Dưới nước, đàn cá cũng thi nhau tập trung bơi theo, chờ thời cơ bắt côn trùng. Trên cao hơn nữa, đàn chim săn mồi ban đêm cứ nhao lên nhao xuống. Mỗi lần chúng bổ nhào, đám côn trùng lại giãn ra, rồi có rất nhiều con rơi xuống mặt nước. Thế là tụi cá thi nhau đớp. Dưới ánh trăng soi tỏ, cả khoảng không gian trở nên sinh động, tựa như một bức tranh thủy mặc của Jili com nổ hũ.

Chép Hồng thức giấc bởi những tiếng động ấy, bơi theo quan sát ngắm nhìn, rồi rủ thêm mấy bạn chép nữa cùng đi ngắm trăng. Bỗng đàn cá Rô đồng loạt quăng mình lên mặt nước đớp côn trùng, làm nước bắn tung tóe. Trăng trên mặt nước vỡ ra từng mảnh, lặng yên, rồi lại hội tụ thành ánh trăng tròn vành vạnh.

Chép Hồng cùng mấy bạn Chép có cái đuôi đỏ uốn éo, xoắn lấy nhau dưới ánh trăng huyền ảo. Ánh sáng trăng khúc xạ xuống rừng rong đuôi chó, mang màu sắc tương phản đẹp như trang trí thủy cung, thật lãng mạn. Rồi một bạn Chép thò cái miệng lên khỏi mặt nước, đúng giữa bóng trăng tròn, như đớp lấy ánh trăng soi. Bóng nước nổi bảy màu dưới cái miệng chép xinh khiến người ta ghen tỵ. Sau đó, mấy bạn Chép rủ nhau bơi đến đám hoa súng giữa lòng hồ. Lúc này, hoa súng đã ngủ, nhưng bóng lá súng in rõ trên mặt nước, che những góc khuất để ánh trăng xuyên qua, soi đến gần đáy hồ (tr. 292-293).

Thế là tất cả họ nhà cá khỏe mạnh xếp thành một vòng tròn rộng lớn, bơi giãn ra quanh vương quốc, lặng ngắm những chú cá dị tật biểu diễn các vũ điệu thần tiên rộn ràng, như một lời tri ân nồng thắm.

Dưới ánh nắng chan hòa xiên qua mặt nước, những tia sáng khúc xạ lung linh tạo nên một không gian huyền ảo, rộn ràng niềm vui cho cả vương quốc cá dị tật. Thật vui, thật xúc động (tr. 347).

5. Thông điệp sâu sắc và thú vị

Nhiều bạn đọc có thể ít chú ý đến các dòng viết cuối cùng sau mỗi chương truyện. Thiển nghĩ, chúng phải thuộc về thân thể của chính tác phẩm, không được gọi chúng là những lời nói thêm. Đó là lời thông điệp, là bài học mà tác giả gửi đến bạn đọc, bạn đọc là chính con người.

Mỗi câu như một danh ngôn lóe sáng và rắn chắc.

Xin nêu 9 bài học trong 45 bài học ấy.

- Trưởng thành không đến từ may mắn mà từ quan sát, chiêm nghiệm và nỗ lực học hỏi kinh nghiệm của những người đi trước (tr.45)

- Hiểu rõ tập tính của những người chung quanh và ranh giới lãnh địa của nhau là cách sống an toàn trong quy luật sinh tồn khắc nghiệt! (tr.142).

- Khi biết nghĩ cho người khác và hành động vì sự an toàn chung, chúng ta không chỉ giúp mọi người mà còn giúp chính mình trưởng thành! (tr. 219).

- Thiên nhiên vừa hào phóng vừa khắc nghiệt, chỉ những ai biết quan sát, kiên nhẫn và tận dụng cơ hội mới có thể sống tốt! (tr. 293).

- Để tồn tại, mọi sinh vật đều phải thích nghi với môi trường sống, biết ẩn mình khi gặp nguy hiểm, biết chờ đợi khi còn yếu thế và biết tận dụng cơ hội khi có điều kiện tốt! (tr. 313).

- Bênh vực và bảo vệ kẻ yếu thế là việc làm dũng cảm, giúp họ vượt qua gian nguy và giúp cho thế giới chung quanh chúng ta trở nên ấm áp hơn! (tr. 333).

- Cuộc sống rất nên thơ nhưng đầy cạm vẫy, vì thế đừng mù quáng chạy theo bản năng, hãy suy nghĩ kỹ trước khi hành động để tránh phải trả giá về sau! (tr. 426).

- Thế giới rộng lớn và đa dạng, càng khám phá, chúng ta càng hiểu rằng sự sống tồn tại nhờ tôn trọng quy luật và hài hòa của tự nhiên! (tr. 443).

- Cuộc sống luôn luôn đổi thay, ai thích nghi nhanh sẽ tồn tại và phát triển, ai chậm trễ và trì trệ sẽ thất bại và thậm chí trở thành mồi cho kẻ khác! (tr.452).

Thêm câu cuối vào từng truyện như là gieo vào tâm khảm người đọc một chân lý vĩnh hằng, nảy sinh từ chính các trang sách mà độc giả đang tiếp cận. Đây là sáng tạo nghệ thuật, rất ít tác giả biết sử dụng. Điều này rất có ích cho trẻ em và người bước vào tuổi trưởng thành.

Kết mở

Như đã đề cập, Cuộc phiêu du của Chép Hồng là một tác phẩm truyện – hồi ký khoa học rất hay về nghệ thuật viết văn, rất có ích cho nhiều bộ phận bạn đọc.

Trước khi có khái niệm sinh thái, môi trường thì hình ảnh Jili com nổ hũ đã tồn tại một cách tươi đẹp, đa dạng từ xửa xưa nghìn triệu năm, dẫu bão tố, núi lửa phun trào, ... khí hậu có nơi vô cùng nghiệt ngã... Thiên nhiên cũng là đề tài sáng tác văn học, nghệ thuật đã được sử dụng mấy trăm năm qua trên thế giới và ở Việt Nam.

Là một thành tố của Jili com nổ hũ, khi con người tách ra, thống trị tất cả thì từ đó, bởi nhiều lý do, đã tàn phá Jili com nổ hũ một cách tàn bạo. Hậu quả là con người đã, đang và sẽ phải trả giá quá đắt.

Quyển sách chỉ nói về một góc Jili com nổ hũ đất nước Việt Nam thân yêu ở một thời đã xa, gắn với kỷ niệm ấu thơ không thể phai mờ của tác giả. Bây giờ, tại Hải Phòng, quê hương của ông, có còn nhiều hồ đầm, sông ngòi, rừng nước mặn nguyên vẹn như xưa không? Dứt khoát là không! Và ở các nơi khác, chắc chắn rừng nguyên sinh - hoàn toàn đúng về bản chất - còn lại rất ít! Hồ, ao, đầm đã bị lấp nhiều. Dòng chảy không ít nơi bị chặn ngang thảm thương. Long mạch đất nước quê hương bị xâm phạm nặng nề.

Khi thuốc trừ sâu đã xâm nhập vào các bữa ăn của mỗi gia đình, thì đâu còn côn trùng, bọ cánh cứng bay rào rào trên đồng lúa nữa! Cua, cá... mà chúng ta ăn hằng ngày là vật thủy sinh thương mại đang được nuôi trên cạn, đâu phải chúng đang được sống trong thế giới nước tự nhiên.

Đọc quyển sách, chúng ta vui mừng lắm về những gì đã có, đang còn, nhưng cũng thật xót xa đến thắt ruột về những gì đã mất đi, mãi mãi không thể nào hoàn trả được!

Mong rằng sau Cuộc phiêu du của Chép Hồng sẽ có nhiều tác phẩm xuất sắc về Jili com nổ hũ nói chung và sinh thái - môi trường ở Việt Nam nói riêng, nêu được những vấn đề nóng nhất trong thực hiện đời sống hôm nay.

Xin gửi tới tác giả Phạm Hồng Điệp, một nhà khoa học giàu khát vọng cao đẹp, một nhà văn tài năng lời chúc mừng và cảm ơn trân trọng nhất!